Phân biệt tỳ hưu với kỳ lân, sư tử đá, thiềm thừ và nghê: những linh vật hay bị gọi nhầm tên
Trả lời ngắn: tỳ hưu thường có thân dáng thú săn mồi (sư tử, báo), miệng rộng, bờm và lông cuộn, có sừng, đôi khi có cánh nhỏ, đuôi cuộn. Kỳ lân có thân phủ vảy, chân móng guốc, gắn với điềm lành và đức nhân. Sư tử đá luôn đi thành cặp gác cổng. Thiềm thừ là cóc ba chân ngậm đồng tiền. Nghê là linh vật mang phong cách Việt, dáng mềm mại, thường thấy ở đình chùa.
Trong đời sống, người ta hay gọi chung mọi tượng thú dữ có sừng là tỳ hưu, hoặc nhầm tỳ hưu với kỳ lân. Bài này đặt các linh vật cạnh nhau để so sánh, với lưu ý quan trọng: cách phân biệt dưới đây là cách thông dụng hiện nay, không phải định nghĩa tuyệt đối áp cho mọi thời kỳ.
Vì sao các linh vật hay bị nhầm
Nhiều linh vật phương Đông được tạo hình từ việc ghép đặc điểm của nhiều loài: đầu rồng, thân sư tử, vảy cá, móng chim. Sự ghép nối tương tự khiến chúng trông na ná nhau.
Nghệ nhân mỗi thời, mỗi vùng sáng tạo khác nhau, đôi khi pha trộn đặc điểm. Một tượng có thể vừa giống tỳ hưu vừa giống kỳ lân.
Thị trường vật phẩm hiện đại đôi khi gọi tên theo mục đích bán hàng hơn là theo truyền thống nghệ thuật.
Đặc điểm nhận diện tỳ hưu
Thân hình chắc khoẻ như thú săn mồi, bốn chân có móng vuốt. Đầu to, miệng rộng thường há, răng nanh lộ. Bờm, râu, lông đuôi cuộn tròn.
Có một hoặc hai sừng hướng ra sau. Nhiều tượng có đôi cánh nhỏ ở vai, cách điệu như mây hoặc lửa.
Tư thế hay gặp: đứng vững, nằm phục, đầu ngẩng hoặc quay. Tượng hiện đại thường có thêm đồng tiền, thỏi vàng dưới chân.
Kỳ lân
Kỳ lân trong văn hoá Trung Hoa là thụy thú tượng trưng cho đức nhân, điềm lành, thường gắn với sự ra đời của bậc hiền tài.
Tạo hình kỳ lân thường có thân phủ vảy như rồng, chân có móng guốc như hươu ngựa, đầu có một sừng, đuôi như bò hoặc sư tử.
Chi tiết dễ phân biệt nhất là móng guốc và thân vảy. Tỳ hưu có móng vuốt, thân thường phủ lông cuộn hơn là vảy rồng đầy đủ.
Sư tử đá
Sư tử đá là linh vật gác cửa phổ biến ở cung điện, đền miếu, công sở, nhà giàu. Chúng luôn đi thành cặp, đặt hai bên cổng.
Theo quy ước nghệ thuật phổ biến, con đực đặt chân lên quả cầu, con cái đặt chân lên sư tử con. Bờm xoăn thành từng lọn tròn đều.
Sư tử đá không có sừng, không có cánh; đây là điểm phân biệt rõ với tỳ hưu.
Thiềm thừ
Thiềm thừ là cóc ba chân, thường ngậm đồng tiền trong miệng, ngồi trên đống tiền vàng. Đây cũng là linh vật chiêu tài phổ biến.
Tạo hình hoàn toàn khác tỳ hưu: thân cóc, lưng sần, ba chân. Nhầm lẫn chủ yếu xảy ra ở ý nghĩa (cùng là linh vật tài lộc), không phải ở hình dáng.
Thiềm thừ có truyền thuyết riêng, độc lập với tỳ hưu.
Nghê
Nghê là linh vật xuất hiện nhiều trong kiến trúc đình, chùa, lăng mộ ở Việt Nam. Nhiều nhà nghiên cứu coi nghê là linh vật mang đậm phong cách Việt, có nguồn gốc giao thoa với các hình tượng thú phương Bắc nhưng được bản địa hoá.
Nghê thường có dáng mềm mại, mắt to, bờm lửa, tư thế ngồi chầu. So với tỳ hưu, nghê ít dữ dằn hơn, mang vẻ hiền hoà, có khi tinh nghịch.
Nghê thường gắn với vai trò canh giữ nơi thờ tự, không gắn với tài lộc như tỳ hưu hiện đại.
Tịch tà và thiên lộc
Trong cách gọi phổ biến hiện nay, tỳ hưu một sừng gọi là Thiên Lộc, hai sừng gọi là Tịch Tà. Có tư liệu lại dùng tịch tà để chỉ những tượng thú có cánh ở lăng mộ cổ.
Sự chồng lấn tên gọi này cho thấy ranh giới giữa các linh thú không cố định.
Chúng tôi bàn kỹ chủ đề này ở một bài riêng.
Bảng so sánh nhanh
Sừng: tỳ hưu có một hoặc hai; kỳ lân thường một; sư tử đá không có; thiềm thừ không có; nghê thường không có hoặc có búi lông. Cánh: tỳ hưu có thể có; các linh vật còn lại thường không.
Chân: tỳ hưu, sư tử, nghê có móng vuốt; kỳ lân móng guốc; thiềm thừ ba chân cóc. Thân: tỳ hưu lông cuộn; kỳ lân phủ vảy; sư tử bờm xoăn đều.
Ý nghĩa phổ biến: tỳ hưu giữ của, trấn trạch; kỳ lân điềm lành, đức nhân; sư tử gác cửa, uy quyền; thiềm thừ chiêu tài; nghê canh giữ nơi thờ tự.
Những tượng "lai" khó xếp loại
Nhiều tượng hiện đại mang đặc điểm hỗn hợp: thân tỳ hưu nhưng có vảy rồng, hoặc dáng kỳ lân nhưng móng vuốt. Người bán có thể gọi theo cách thuận tiện.
Khi gặp tượng lai, không cần cố gắng gán đúng tên. Hãy xem nó như một sáng tác của nghệ nhân.
Điều quan trọng là người dùng hiểu ý nghĩa mình gửi gắm vào món đồ.
Ý nghĩa của việc phân biệt
Phân biệt giúp người yêu văn hoá đọc đúng các công trình kiến trúc, hiện vật bảo tàng.
Cũng giúp người mua không bị nhầm lẫn khi người bán giới thiệu một tượng với tên gọi và ý nghĩa không phù hợp.
Mỗi linh vật có câu chuyện riêng; biết phân biệt là biết trân trọng sự phong phú của di sản.
Khi xem tượng ở đình, chùa, lăng mộ
Hãy để ý vị trí đặt: hai bên cổng thường là sư tử hoặc nghê; trên mái có thể là rồng, cá chép hoá rồng; trong lăng mộ có thể là các tượng thú chầu.
Tỳ hưu ít xuất hiện trong kiến trúc tôn giáo truyền thống Việt Nam so với nghê, lân. Phần lớn tỳ hưu ta gặp hôm nay là vật phẩm trang trí, phong thuỷ hiện đại.
Hỏi người trông coi di tích, đọc bảng giới thiệu để hiểu đúng tên gọi tại chỗ.
Ngôn ngữ đời thường và ngôn ngữ chuyên môn
Trong đời thường, người ta có thể gọi mọi linh vật có sừng là tỳ hưu, mọi con thú gác cửa là sư tử. Điều này không sai về giao tiếp.
Trong nghiên cứu, mỹ thuật, bảo tàng, tên gọi chính xác hơn giúp tránh hiểu lầm.
Người đọc phổ thông có thể dùng cả hai, miễn biết mình đang nói ở tầng nào.