Tỳ hưu cổ điển và tỳ hưu hiện đại: từ dáng thú oai vệ đến dáng tròn mập ngậm tiền — hai phong cách, hai thời đại
Trả lời ngắn: tỳ hưu cổ điển mang tinh thần uy dũng — thân thon, ngực ưỡn, bước đi hoặc vồ, bờm dựng, ít vật kèm. Tỳ hưu hiện đại mang tinh thần sung túc, dễ gần — thân tròn mập, ngồi hoặc nằm, mặt hiền, thường ngậm đồng tiền, cưỡi thỏi vàng, chất liệu và màu sắc đa dạng. Không có phong cách nào đúng hơn; mỗi phong cách phản ánh thời đại và nhu cầu khác nhau.
Bài viết đặt hai phong cách cạnh nhau để so sánh, giải thích nguyên nhân thay đổi, và giúp người đọc nhận biết khi gặp một tượng tỳ hưu.
Phong cách cổ điển: tinh thần uy dũng
Tỳ hưu cổ điển, chịu ảnh hưởng từ truyền thống điêu khắc linh thú lăng mộ và mỹ thuật cung đình, nhấn vào sức mạnh.
Thân thon dài, cơ bắp, ngực ưỡn, đầu ngẩng cao. Tư thế thường có chuyển động: bước đi, quay đầu, chồm vồ.
Đường nét mạnh, dứt khoát, chi tiết bờm, vảy sắc sảo.
Phong cách hiện đại: tinh thần sung túc
Tỳ hưu hiện đại, phát triển cùng thị trường vật phẩm phong thuỷ, nhấn vào sự đầy đủ, may mắn.
Thân tròn, bụng to, chân ngắn, đầu to. Tư thế tĩnh: ngồi, nằm phục.
Mặt hiền, có khi cười, mắt to tròn. Đường nét mềm, ít góc cạnh.
Vật kèm
Tượng cổ điển thường chỉ có thú, đứng trên đế mây, đá. Ít vật kèm.
Tượng hiện đại hay có đồng tiền trong miệng, thỏi vàng, đống tiền dưới chân, hồ lô, quả cầu.
Vật kèm cụ thể hoá ý nghĩa tài lộc, giúp người mua "đọc" được ngay ý nghĩa món đồ.
Chất liệu
Tượng cổ điển truyền thống thường bằng đá, đồng, ngọc, gỗ, được tạc hoặc đúc thủ công.
Tượng hiện đại đa dạng: thạch anh màu, obsidian, đồng mạ vàng, nhựa composite, thuỷ tinh, sứ.
Chất liệu mới cho phép màu sắc tươi, ánh bóng, giá thấp.
Màu sắc
Tượng cổ điển thường màu tự nhiên của chất liệu: xám đá, nâu đồng, xanh ngọc.
Tượng hiện đại thường vàng óng, đỏ, tím, xanh lục, theo quan niệm màu hợp mệnh.
Màu sắc phản ánh sự chuyển từ thẩm mỹ trầm mặc sang thẩm mỹ rực rỡ, may mắn.
Nguyên nhân thay đổi
Thay đổi ý nghĩa: từ uy dũng, canh giữ sang tài lộc, sung túc. Hình thể tròn mập gợi đầy đủ, no ấm.
Thay đổi không gian: từ ngoài trời, lăng mộ sang trong nhà, quầy hàng, bàn làm việc; cần dáng gọn, thân thiện.
Thay đổi thị hiếu: người tiêu dùng hiện đại thích sự dễ thương, gần gũi; sản xuất hàng loạt ưu tiên mẫu dễ đúc.
Ảnh hưởng văn hoá đại chúng
Phong cách hoạt hình, dễ thương trong văn hoá đại chúng châu Á ảnh hưởng tới tạo hình linh vật.
Tỳ hưu mắt to, má phúng phính, tư thế nghịch ngợm ngày càng phổ biến.
Chúng tôi bàn riêng về xu hướng này ở bài khác.
Nhận biết khi gặp tượng
Nhìn tư thế: động hay tĩnh. Nhìn thân: thon hay tròn. Nhìn mặt: dữ hay hiền. Nhìn vật kèm: có hay không.
Nhiều tượng nằm giữa hai cực, kết hợp đặc điểm cả hai.
Không cần xếp loại chính xác; nhận biết giúp hiểu ý đồ người làm.
Lựa chọn theo thẩm mỹ
Người thích sự trang nghiêm, cổ kính, không gian nội thất Á Đông có thể chọn phong cách cổ điển.
Người thích sự vui tươi, hiện đại, không gian trẻ trung có thể chọn phong cách hiện đại.
Chọn theo sở thích thẩm mỹ, không cần lo phong cách nào "linh" hơn.
Giá trị nghệ thuật
Tượng cổ điển thủ công thường đòi hỏi tay nghề cao, giá trị nghệ thuật lớn.
Tượng hiện đại cũng có thể là tác phẩm nghệ thuật nếu do nghệ nhân sáng tác, không phải sản xuất hàng loạt.
Giá trị nằm ở tay nghề và sự sáng tạo, không ở phong cách.
Phong cách và không gian
Tượng cổ điển hợp sảnh lớn, phòng khách rộng, nội thất gỗ, đá. Tượng hiện đại hợp căn hộ, bàn làm việc, kệ nhỏ.
Kích thước và phong cách nên hài hoà với không gian để tượng không lạc lõng.
Một tượng cổ điển nhỏ cũng có thể đặt bàn làm việc nếu không gian tối giản, trang nhã.
Khi phong cách bị lạm dụng
Tượng hiện đại đôi khi chất quá nhiều vật kèm, màu sắc loè loẹt, mất đi vẻ đẹp của hình tượng.
Tượng cổ điển giả cổ đôi khi được làm cũ bằng hoá chất, bán với giá đồ cổ.
Người mua có con mắt thẩm mỹ sẽ tránh được cả hai.
Lời kết
Hai phong cách là hai chương của cùng một câu chuyện. Mỗi phong cách trả lời nhu cầu của thời đại mình.
Hiểu cả hai giúp ta thưởng thức sự phong phú của hình tượng tỳ hưu.
Và giúp mỗi người chọn được tượng hợp với không gian, phong cách, tâm hồn mình.
Một ví dụ so sánh
Hãy tưởng tượng hai tượng cùng cỡ đặt cạnh nhau. Tượng thứ nhất: con thú đá xám đang bước tới, chân trước nhấc lên, đầu quay nghiêng, miệng há, bờm tung như gió. Nhìn nó, ta cảm thấy chuyển động, sức mạnh, một chút đe doạ.
Tượng thứ hai: con thú thạch anh vàng ngồi tròn trên đống đồng tiền, miệng ngậm một đồng xu, mắt to, má phính. Nhìn nó, ta thấy vui mắt, gần gũi, sung túc.
Hai tượng không thay thế được nhau. Một cái hợp sảnh đá rộng của một toà nhà cũ; cái kia hợp quầy thu ngân của một cửa hàng trẻ trung. Hiểu khác biệt ấy là bước đầu của con mắt thẩm mỹ.
Nghệ nhân đứng giữa hai phong cách
Nhiều nghệ nhân hôm nay sáng tác ở giao điểm: giữ tư thế, đường nét của truyền thống nhưng làm mềm khuôn mặt, giảm vật kèm, chọn chất liệu mới. Kết quả là những tượng vừa có hồn cổ điển vừa hợp không gian hiện đại.
Đây là hướng đi đáng khuyến khích, giúp truyền thống không đứng yên mà tiếp tục sống.
Người mua có thể tìm đến những xưởng nhỏ, nghệ nhân độc lập để gặp các tác phẩm như vậy.
Ghi chú cho người sưu tầm
Nếu bạn sưu tầm tỳ hưu, có thể chia bộ sưu tập theo hai phong cách để thấy rõ sự khác biệt, ghi chú chất liệu, nơi mua, đặc điểm tư thế. Theo thời gian, bộ sưu tập sẽ trở thành một tư liệu nhỏ về biến đổi thẩm mỹ.