Tỳ hưu giữa các biểu tượng tài lộc trên thế giới: cóc ba chân, cá chép, mèo vẫy tay, heo đất và cỏ bốn lá
Trả lời ngắn: biểu tượng tài lộc có mặt khắp thế giới. Ở Đông Á có cóc ba chân ngậm tiền, cá chép vượt vũ môn, mèo vẫy tay; ở nhiều nước phương Tây có heo đất tiết kiệm, cỏ bốn lá, móng ngựa treo cửa. Tỳ hưu có nét riêng: nó là linh thú dũng mãnh, và vai trò chính được hiểu là "giữ" của cải, trong khi nhiều biểu tượng khác thiên về "mời" hay "mang" may mắn tới.
Đặt tỳ hưu cạnh các biểu tượng tài lộc của các nền văn hoá khác giúp ta thấy nó vừa phổ quát vừa đặc thù. Bài viết so sánh ở mức khái quát, dựa trên hiểu biết phổ biến về các biểu tượng.
Nhu cầu chung của con người
Ở đâu con người cũng lo về cái ăn, cái mặc, sự ổn định. Biểu tượng tài lộc là cách cụ thể hoá mong ước ấy thành vật nhìn thấy, cầm nắm được.
Sự giống nhau giữa các nền văn hoá cho thấy nhu cầu này mang tính phổ quát, không riêng phương Đông hay phương Tây.
Sự khác nhau trong hình thức biểu tượng phản ánh lịch sử, môi trường, ngôn ngữ của mỗi nơi.
Cóc ba chân: chiêu tài
Cóc ba chân ngậm đồng tiền, ngồi trên đống tiền, là biểu tượng chiêu tài trong văn hoá Trung Hoa, phổ biến cả ở Việt Nam.
Truyền thuyết kể về con cóc được thu phục, từ đó nhả tiền cho người. Vai trò của cóc là "mang tiền tới".
So với tỳ hưu "giữ của", cóc thiên về "chiêu tài"; nhiều người đặt cả hai để bổ sung nhau.
Cá chép: vượt khó và thịnh vượng
Cá chép trong văn hoá Đông Á gắn với câu chuyện cá chép vượt vũ môn hoá rồng, biểu tượng của sự nỗ lực, thăng tiến.
Âm đọc "ngư" (cá) gần với "dư" (dư dả) trong tiếng Hán, nên cá cũng gắn với sung túc, thường thấy trong tranh Tết.
Ở Việt Nam, cá chép còn gắn với tục cúng ông Công ông Táo. Cá chép nhấn vào nỗ lực, khác tỳ hưu nhấn vào giữ gìn.
Mèo vẫy tay: mời khách
Mèo vẫy tay xuất xứ từ văn hoá Nhật Bản, có nhiều truyền thuyết về nguồn gốc. Mèo giơ tay vẫy được hiểu là mời khách, mời tài lộc.
Biểu tượng này lan rộng khắp châu Á, phổ biến trong cửa hàng Việt.
Vai trò "mời" của mèo bổ sung cho vai trò "giữ" của tỳ hưu trong tâm thức người buôn bán.
Heo đất: tiết kiệm
Ống tiết kiệm hình con heo phổ biến ở nhiều nước phương Tây và cũng rất quen thuộc ở Việt Nam. Heo đất gắn với thói quen bỏ ống, tích luỹ dần dần.
Điểm thú vị: heo đất và tỳ hưu cùng mang ý "giữ tiền", nhưng heo đất là công cụ thực tế (đựng tiền thật), còn tỳ hưu là biểu tượng tinh thần.
Có thể nói heo đất là "tỳ hưu thực dụng" của trẻ em khắp thế giới.
Cỏ bốn lá và móng ngựa
Ở châu Âu, cỏ bốn lá được xem là hiếm và mang lại may mắn; móng ngựa treo trên cửa được cho là giữ may mắn trong nhà.
Móng ngựa treo ngửa (như chiếc cốc) theo một số quan niệm là để "giữ" may mắn không đổ ra — ý tưởng rất gần với tỳ hưu.
Sự trùng hợp này cho thấy ý niệm "giữ lại điều tốt" xuất hiện độc lập ở nhiều nền văn hoá.
Điểm riêng của tỳ hưu
Tỳ hưu là linh thú tưởng tượng, dũng mãnh, khác với nhiều biểu tượng tài lộc hiền lành như mèo, cá, cỏ.
Nó kết hợp hai vai trò: bảo vệ (lớp nghĩa cổ) và giữ của (lớp nghĩa mới), trong khi nhiều biểu tượng khác chỉ có một vai trò.
Truyền thuyết "chỉ vào không ra" là đặc điểm độc đáo, dễ nhớ, góp phần làm tỳ hưu nổi bật.
Mời – mang – giữ: một chuỗi biểu tượng
Có thể sắp các biểu tượng theo chuỗi chức năng tưởng tượng: mèo vẫy tay mời, cóc chiêu tài mang tới, tỳ hưu giữ lại, heo đất tích luỹ.
Chuỗi này phản ánh cách con người hình dung dòng chảy của tài lộc: có cơ hội, nắm bắt, giữ gìn, tích luỹ.
Thực tế tài chính cũng có chuỗi tương tự: tìm kiếm thu nhập, quản lý, tiết kiệm, đầu tư.
Biểu tượng và ngôn ngữ
Nhiều biểu tượng tài lộc dựa vào chơi chữ: cá – dư, hồ lô – phúc lộc, số tám – phát. Ngôn ngữ tạo ra biểu tượng.
Tỳ hưu ít dựa vào chơi chữ, mà dựa vào truyền thuyết và hình tượng.
Biểu tượng dựa vào chơi chữ khó truyền sang ngôn ngữ khác; biểu tượng dựa vào hình tượng dễ lan toả hơn.
Toàn cầu hoá biểu tượng
Ngày nay, các biểu tượng tài lộc lan khắp thế giới qua thương mại, du lịch, mạng xã hội. Mèo vẫy tay có mặt ở châu Âu; heo đất có mặt ở châu Á; tỳ hưu có mặt trong cộng đồng người Hoa khắp nơi.
Một cửa hàng ở bất kỳ đâu có thể có biểu tượng từ nhiều nền văn hoá.
Toàn cầu hoá làm phong phú lựa chọn, nhưng cũng làm mờ nguồn gốc của từng biểu tượng.
Biểu tượng nói gì về con người
Tất cả biểu tượng tài lộc nói lên một điều: con người luôn hy vọng, và cần những vật nhắc nhở về hy vọng ấy.
Chúng cũng phản ánh quan niệm của mỗi nền văn hoá về cách có được của cải: nhờ may mắn, nhờ nỗ lực, nhờ giữ gìn.
Tỳ hưu, với vai trò giữ gìn, nhấn mạnh rằng có được chưa đủ, phải biết giữ.
Lựa chọn biểu tượng phù hợp
Người coi trọng nỗ lực có thể chọn cá chép. Người làm buôn bán cần khách có thể chọn mèo vẫy tay. Người muốn nhắc mình tiết kiệm có thể chọn tỳ hưu hoặc heo đất.
Không có biểu tượng nào "mạnh" hơn; mỗi cái phù hợp với một thông điệp.
Chọn biểu tượng theo thông điệp mình muốn tự nhắc là cách dùng có ý thức.
Tôn trọng nguồn gốc
Khi dùng biểu tượng của nền văn hoá khác, nên tìm hiểu nguồn gốc để dùng đúng và tôn trọng.
Điều này đặc biệt quan trọng khi biểu tượng gắn với tín ngưỡng của một cộng đồng.
Hiểu biết làm việc sử dụng biểu tượng trở nên phong phú, không hời hợt.
Lời kết
Từ cóc ba chân đến cỏ bốn lá, từ mèo vẫy tay đến heo đất, con người khắp nơi đều gửi hy vọng vào những vật nhỏ bé.
Tỳ hưu là tiếng nói của văn hoá Đông Á trong bản hợp xướng ấy, với giọng riêng về sự giữ gìn.
Hiểu bản hợp xướng giúp ta trân trọng cả giọng riêng lẫn giai điệu chung của nhân loại.