Nghề làm tỳ hưu ở Việt Nam: thợ đá, thợ đồng, thợ kim hoàn và những đôi tay ít ai nhắc tên
Trả lời ngắn: tỳ hưu ở Việt Nam không chỉ là hàng nhập. Thợ chạm đá ở các vùng đá mỹ nghệ, thợ đúc ở các làng nghề đúc đồng, thợ kim hoàn ở tiệm vàng bạc, thợ chạm gỗ, thợ gốm đều làm tỳ hưu bên cạnh sản phẩm truyền thống của họ. Nghề làm tỳ hưu vì vậy là nhánh mới mọc trên những thân nghề lâu đời, mang theo kỹ thuật và đôi khi cả thẩm mỹ Việt.
Bài viết hướng sự chú ý tới những người ít được nhắc tên: người thợ. Chúng tôi mô tả ở mức tổng quát, không nêu tên cơ sở, cá nhân cụ thể, để tránh quảng bá và tránh thông tin chưa kiểm chứng.
Nghề cũ, sản phẩm mới
Việt Nam có nhiều nghề thủ công truyền thống: chạm đá làm bia, tượng, cối, cột; đúc đồng làm chuông, tượng, đồ thờ; kim hoàn làm trang sức; chạm gỗ làm đồ thờ, nội thất.
Khi nhu cầu tỳ hưu tăng, các nghề này tiếp nhận sản phẩm mới một cách tự nhiên: người thợ đã có kỹ thuật, chỉ cần mẫu mới.
Tỳ hưu vì vậy là sản phẩm của sự gặp gỡ giữa kỹ thuật truyền thống và thị trường hiện đại.
Thợ chạm đá
Ở các vùng nghề đá mỹ nghệ, thợ quen tạc tượng Phật, sư tử, nghê, rồng. Tỳ hưu đá là sản phẩm gần gũi với tay nghề sẵn có.
Tỳ hưu đá cỡ lớn đặt sảnh, cổng thường được đặt làm tại các xưởng đá; cỡ nhỏ có thể gia công bằng máy kết hợp hoàn thiện tay.
Công việc vất vả, bụi đá, tiếng ồn; người thợ cần sức khoẻ và sự tỉ mỉ.
Thợ đúc đồng
Các làng nghề đúc đồng truyền thống chuyên đúc chuông, tượng, đỉnh, lư hương. Tỳ hưu đồng là sản phẩm phù hợp với kỹ thuật khuôn và nguội sẵn có.
Thợ đúc có thể làm từ tượng nhỏ để bàn đến tượng lớn hàng trăm cân.
Nghề đúc đòi hỏi kinh nghiệm về nhiệt độ, hợp kim, khuôn — thường truyền qua nhiều đời.
Thợ kim hoàn
Tiệm vàng bạc làm nhẫn, mặt dây, charm tỳ hưu theo mẫu hoặc theo đặt riêng.
Thợ kim hoàn dùng kỹ thuật đúc sáp, chạm, khắc, gắn đá, đánh bóng.
Nhiều tiệm nhỏ có thợ lành nghề, làm được món tinh xảo không kém hàng nhập.
Thợ chạm gỗ và gốm
Thợ chạm gỗ làm tỳ hưu gỗ thơm, gỗ quý; thợ gốm làm tỳ hưu men, sứ trang trí.
Tỳ hưu gốm men có thể mang màu men truyền thống Việt, tạo nét riêng.
Đây là những hướng sáng tạo mang bản sắc mà thị trường còn ít khai thác.
Gia công và hoàn thiện
Nhiều xưởng kết hợp: phần thô do máy hoặc nhập phôi, phần hoàn thiện do thợ trong nước làm.
Hoàn thiện gồm sửa nét, đánh bóng, làm màu, gắn đế, đóng hộp.
Chất lượng hoàn thiện quyết định nhiều tới vẻ đẹp sản phẩm cuối.
Đời sống người thợ
Người thợ thủ công thường làm việc nhiều giờ, thu nhập phụ thuộc đơn hàng, mùa vụ. Mùa cao điểm trước Tết rất bận rộn.
Nhiều làng nghề đối mặt với thách thức: người trẻ ít theo nghề, ô nhiễm bụi, cạnh tranh hàng nhập giá rẻ.
Mua sản phẩm thủ công trong nước với giá xứng đáng là cách ủng hộ người thợ.
Thẩm mỹ Việt trên tỳ hưu
Phần lớn tỳ hưu sản xuất trong nước vẫn theo mẫu phổ biến. Nhưng một số thợ, nghệ nhân đã thử đưa nét Việt vào: dáng mềm như nghê, hoa văn mây Việt, men gốm truyền thống.
Đây là hướng có thể tạo ra "tỳ hưu Việt" có bản sắc, như cách nghê đã từng được bản địa hoá.
Người mua yêu bản sắc có thể tìm và ủng hộ những sáng tạo này.
Nhận biết hàng làm trong nước
Hỏi người bán xuất xứ, nơi làm, có thể xem xưởng không. Hàng thủ công trong nước thường có độ khác biệt nhỏ giữa các sản phẩm.
Một số sản phẩm có dấu, chữ ký của xưởng, nghệ nhân.
Không phải hàng trong nước nào cũng tốt hơn hàng nhập; đánh giá theo chất lượng cụ thể.
Truyền nghề
Nghề thủ công truyền qua học việc: người trẻ theo thợ cả, học từ việc nhỏ đến việc lớn trong nhiều năm.
Ngày nay có thêm trường lớp, công nghệ hỗ trợ, nhưng con mắt và đôi tay vẫn cần thời gian rèn luyện.
Sản phẩm mới như tỳ hưu giúp nghề có thêm đầu ra, góp phần giữ người trẻ ở lại với nghề.
Trách nhiệm của người tiêu dùng
Người tiêu dùng có thể góp phần bảo vệ nghề bằng cách trả giá xứng đáng cho tay nghề, không ép giá quá mức.
Ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, được làm trong điều kiện an toàn cho người thợ.
Kể câu chuyện về người thợ khi tặng quà cũng là cách lan toả giá trị.
Góc nhìn văn hoá
Nghề làm tỳ hưu ở Việt Nam là ví dụ về cách nghề truyền thống thích nghi với thị trường mới.
Nó cũng cho thấy giao lưu văn hoá không chỉ là tiếp nhận biểu tượng, mà còn là tái sản xuất bằng bàn tay bản địa.
Ghi nhận người thợ là ghi nhận một phần quan trọng của câu chuyện tỳ hưu ở Việt Nam.
Lời kết
Mỗi tượng tỳ hưu làm tại Việt Nam mang dấu tay của một người thợ ít ai biết tên.
Họ là cầu nối giữa truyền thống thủ công và nhu cầu đương đại.
Lần tới khi cầm một tượng tỳ hưu, hãy nghĩ tới đôi tay đã làm ra nó.
Một ngày ở xưởng đá
Hình dung một ngày ở xưởng đá mỹ nghệ: sáng sớm, thợ phả nước lên khối đá để giảm bụi, đánh dấu đường phác bằng bút chì. Tiếng máy cắt rít lên, rồi đến tiếng đục lách cách khi phần thô đã hiện hình.
Buổi trưa, những chú tỳ hưu dở dang nằm la liệt trên sân, có con mới chỉ thấy đầu, có con đã đủ bờm vảy chờ đánh bóng. Chiều tối, người thợ cả đi một vòng, chỉ cho thợ trẻ chỗ nào nét còn non, chỗ nào tỷ lệ chưa chuẩn.
Đó là nhịp sống lặp lại hằng ngày, ít ai thấy, nằm sau mỗi tượng tỳ hưu bày trong cửa hàng.