Con nghê Việt và tỳ hưu: hai linh vật, hai số phận trong đời sống tín ngưỡng người Việt
Trả lời ngắn: nghê là linh vật quen thuộc trong kiến trúc đình, chùa, đền, lăng Việt Nam, thường ngồi chầu hai bên, dáng mềm mại, mắt to, bờm lửa, có khi tinh nghịch. Nghê được nhiều nhà nghiên cứu coi là linh vật mang đậm dấu ấn Việt, canh giữ nơi thờ tự. Tỳ hưu phổ biến muộn hơn, chủ yếu ở không gian thương mại với ý nghĩa tài lộc. Hai linh vật phản ánh hai lớp, hai nhu cầu khác nhau trong đời sống tín ngưỡng Việt.
Nghê là một trong những linh vật đẹp và giàu cá tính nhất của mỹ thuật Việt, nhưng ít được người trẻ biết đến bằng tỳ hưu. Bài viết đặt hai linh vật cạnh nhau, không để so hơn kém, mà để hiểu thêm về cách người Việt sống với biểu tượng.
Nghê là gì
Nghê là linh vật có hình dáng thú bốn chân, thường ngồi, đầu ngẩng, mắt to, bờm và đuôi cuộn như lửa hoặc mây. Nghê xuất hiện ở cổng, sân, bậc thềm, trên bàn thờ của đình, chùa, đền, lăng, nhà thờ họ.
Tên gọi "nghê" có liên quan về chữ nghĩa với toan nghê trong truyền thuyết cửu tử, nhưng nghê Việt đã phát triển thành hình tượng riêng.
Nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật coi nghê là sáng tạo đặc sắc của người Việt, phân biệt với sư tử, kỳ lân phương Bắc.
Tạo hình nghê
Nghê có dáng thanh hơn sư tử, mềm mại, đường nét uyển chuyển. Khuôn mặt nghê đa dạng: có con nghiêm nghị, có con hiền lành, có con như đang cười, đang nghịch.
Nghê bằng đá, gỗ, gốm, đồng, mỗi chất liệu mang phong cách riêng. Nghê gốm men có màu sắc tươi; nghê đá có vẻ cổ kính.
Tính cá thể cao: hiếm có hai con nghê giống hệt nhau ở các di tích khác nhau.
Vai trò của nghê
Nghê canh giữ nơi thờ tự, chầu hai bên lối vào hoặc bàn thờ. Vai trò gần với sư tử gác cửa nhưng gắn chặt với không gian tâm linh cộng đồng.
Nghê không gắn với tài lộc; nó gắn với sự trang nghiêm, bảo vệ, tôn kính.
Một số nghê đặt ở nhà thờ họ, lăng mộ thể hiện sự bảo hộ dòng tộc.
Tỳ hưu trong đời sống Việt
Tỳ hưu phổ biến ở cửa hàng, văn phòng, nhà ở, xe cộ, trang sức cá nhân. Ý nghĩa chủ yếu là giữ của, chiêu tài.
Tỳ hưu ít xuất hiện trong kiến trúc đình chùa truyền thống theo hiểu biết của chúng tôi.
Nó thuộc lớp tín ngưỡng thương mại, cá nhân hơn là tín ngưỡng cộng đồng.
So sánh không gian
Nghê sống ở không gian công cộng, linh thiêng: đình làng, chùa, đền — nơi cộng đồng tụ họp, thờ phụng.
Tỳ hưu sống ở không gian riêng tư, kinh tế: quầy hàng, bàn làm việc, cổ tay.
Sự khác biệt này phản ánh hai chiều kích của đời sống tinh thần: cộng đồng và cá nhân.
So sánh tạo hình
Nghê mềm mại, hóm hỉnh, mang tính dân gian, sáng tạo tự do. Tỳ hưu, nhất là bản thương mại, có xu hướng chuẩn hoá theo mẫu.
Nghê thường đơn sắc theo chất liệu hoặc men gốm truyền thống; tỳ hưu hiện đại đa sắc theo màu hợp mệnh.
Nghê không kèm vật phẩm tiền bạc; tỳ hưu hiện đại thường kèm đồng tiền, thỏi vàng.
Hai con đường bản địa hoá
Nghê là ví dụ bản địa hoá sâu: từ gốc gác giao lưu, người Việt đã sáng tạo một linh vật riêng, có phong cách, có tên, có vị trí trong kiến trúc.
Tỳ hưu là ví dụ tiếp nhận gần đây hơn, còn giữ nhiều đặc điểm của mẫu gốc, chưa có phong cách Việt rõ rệt.
Có thể tương lai sẽ có "tỳ hưu Việt" với phong cách riêng, nếu nghệ nhân trong nước sáng tạo theo hướng đó.
Vì sao người trẻ biết tỳ hưu hơn nghê
Tỳ hưu có mặt trong thương mại, quảng cáo, mạng xã hội; nghê chủ yếu ở di tích, ít được quảng bá.
Tỳ hưu gắn với ý nghĩa thiết thực (tài lộc) dễ thu hút; nghê gắn với ý nghĩa trang nghiêm, ít "công năng" cá nhân.
Điều này đặt ra câu hỏi về giáo dục di sản: làm sao để người trẻ biết và yêu những linh vật đặc sắc của dân tộc.
Nghê trong đời sống hiện đại
Một số nghệ nhân, nhà thiết kế đã đưa nghê vào sản phẩm hiện đại: tượng trang trí, quà lưu niệm, hình minh hoạ, thương hiệu.
Nghê gốm, nghê gỗ nhỏ trở thành món quà mang bản sắc Việt, được du khách ưa chuộng.
Đây là hướng đi đáng khuyến khích để di sản sống trong đời sống thường ngày.
Đặt nghê và tỳ hưu cạnh nhau
Trong một gia đình, có thể có nghê trên bàn thờ tổ tiên và tỳ hưu trên bàn làm việc. Hai linh vật phục vụ hai nhu cầu khác nhau, không mâu thuẫn.
Điều này thể hiện sự đa tầng, dung hợp của đời sống tín ngưỡng Việt.
Hiểu vai trò từng linh vật giúp đặt chúng đúng chỗ, đúng ý nghĩa.
Tham quan để thấy nghê
Các đình làng, chùa cổ ở đồng bằng Bắc Bộ, Huế, Nam Bộ có nhiều nghê đẹp. Hãy để ý nghê ở cổng, bậc thềm, bàn thờ.
Chụp ảnh, so sánh nghê giữa các di tích để thấy sự đa dạng phong cách.
Đọc các sách, bài nghiên cứu về mỹ thuật dân gian Việt để hiểu sâu hơn.
Bài học về tiếp biến văn hoá
Nghê cho thấy người Việt không chỉ tiếp nhận, mà còn sáng tạo lại, tạo nên biểu tượng mang cá tính riêng.
Tỳ hưu cho thấy tiếp nhận vẫn đang diễn ra, trong bối cảnh toàn cầu hoá và thương mại hoá.
Cả hai đều là tư liệu quý để hiểu văn hoá Việt vận động thế nào.
Lời kết
Nghê và tỳ hưu, một linh vật của đình làng, một linh vật của phố chợ, cùng tồn tại trong đời sống người Việt.
Biết cả hai là biết thêm về những nhu cầu tinh thần khác nhau mà con người gửi gắm vào biểu tượng.
Và có lẽ, sau khi đọc bài này, bạn sẽ dừng lại lâu hơn trước một con nghê ở cổng đình.
Nét hóm hỉnh của nghê
Điều khiến nhiều người yêu nghê là sự hóm hỉnh: có con nghê lè lưỡi, có con nghiêng đầu như đang tò mò, có con ôm quả cầu như đứa trẻ ôm đồ chơi. Nghệ nhân dân gian tự do gửi tính cách vào tượng.
Sự hóm hỉnh ấy hiếm thấy ở tỳ hưu truyền thống vốn nghiêm nghị, và cũng khác với vẻ "dễ thương" công nghiệp của tỳ hưu hiện đại. Đó là nụ cười của làng quê, của người thợ vừa làm vừa đùa với đá.